نیارش یکی از اصول معماری ایرانی

نیارش درلغت به معنی علم ساخت سازه بناست. و در اصطلاح به فن اجرای ساختمان می گویند. این لغت که یکی از اصول اصلی معماری ایرانی است، در گذشته کاربرد فراوانی داشته اما امروزه بدست فراموشی سپرده شده.

نیارش در معماری ایرانی

نیارش به دانش ایستایی،فن ساختمان و ساختمایه (مصالح)شناسی گفته می*شده است.

نیارش در واقع دانش ایستایی ، فن ساختمان و مصالح شناسی ست. فنی که می تواند معمار تازه کار را همتای استاد کار خود کند. یکی از مفاهیمی که در نیارش قابل تامل و تعمق است مفهوم پیمون می باشد.

پیمون وسیله ایست برای سهولت کار و جهت دادن به تمامی اندازه های نیارش. مفهومی که امروزه به عنوان مدول در تمامی محافل از آن سخن می گویند و همه بدنبال طراحی مدولار می گردند، معمار ایرانی در گذشته ای دور با نام پیمون از آن بهره می جسته است.

مفهوم نیارش در معماری ایران

همانطور که مرحوم پیرنیا می نویسد:

“پیمون نه تنها در نقشه و اندازهٔ پایه‌ها و ستون‌ها در عرض و طول اتاق‌ها و راهروها اثر دارد، بلکه حالت در و پنجره و نسبت بین آن‌ها را نیز معین می‌کند و پس از همه در پوشش درگاه‌ها، ایوان‌ها، طاق‌ها و گنبد خانه‌ها تاثیر دارد. این تاثیر آن جا آشکار می‌گردد که معمار ایرانی می‌تواند با تضمین کافی با کاربرد پیمون کست افزود، طرح و محاسبه و اجرای آن را در آن واحد انجام دهد؛ بدون این که نا استواری به وجود بیاید.

پیمون سبب می‌شود تا یک معمار از یک اندازه و مقیاس استفاده کند. پیمون به این صورت در معماری تنوع ایجاد کرده، به همین دلیل در هیچکدام از بناها اثری از تقلید مشاهده نمی‌گردد. پیمون یا مقیاس ساخت و ساز در معماری ایرانی سه گونه‌است: پیمون کوچک – پیمون بزرگ و خرده پیمون

نیارش

پیمون و مدول با اینکه در تعریف به ظاهر یکسانند ولی در عمل تفاوت هایی دارند که باعث می شود پیمون مردم وارتر گردد. مدول را در معماری یونان و روم بکار می بردند و پیمون را در معماری ایران.

حال آنکه می بینیم تا چه حدی معماری ایرانی و یونانی متفاوتند.  چرا که مدول یک الگوی ریاضی بر مبنای رشته ای عددی و خطی در حالیکه پیمون جوابگوی نیازهای طراحی و ساخت و به صورت عددی و هندسی ( خط ، سطح ، حجم ) است . باید در نظر داشت که هندسه در معماری ایران و. همواره نقش اساسی داشته است و به همراه آن گز ، پیمون و کاربندی برای تعیین ابعاد و کنترل اندازه ها ، کاربرد داشته اند .

مدول که به منظور نظامی حاکم بر ساختمان بکار می رفت اندازه ای برابر شعاع نقشه ستون ( در یک سوم ارتفاع ) که به هشت یا دوازده یا شانزده جزء کوچک ( پارتی ) تقسیم می شود ، در هر دری ابعاد جمله قسمتهای بنا در تمام جهات ، بر حسب مدول و پارتی معین است که خود برقرار کننده تناسبات بناست و معمار با امکان بسیار محدودی ، در جزئیات و نقوش ، آزادی ابتکار عمل دارد .

   معمار برای خلق اثری که حجم کلی در آن است ، طول مدول را در قیاس با بناهای موجود ، محاسبه ومشخص می کند و پس از آن پابه پای تناسبات مقرر پیش می رود .

به ناچار ابعاد تمام قسمتهای ساختمان در مقام مقایسه با سایر بناها به یک نسبت ، کوچک یا بزرگ می شوند و ناگزیر بنا خارج از میزان شده ، فاقد مقیاس انسانی می گردد .

نیارش از اصول معماری ایرانی

همانطور که می دانید معماری بوسیله رابطه میان ضلع و قطردرمجموعه ای ازمربع ها تعیین شده است . هر یک از مربع ها در ارتباط با مربع بزرگتر پهلویی به نسبت ۱ به ۱:۲۵ است . بنابراین کل سیستم تناسبی بر اساس رابطه ۴/۵ دارد .

  پیمون عرض در است و شناخته شده به دو نوع اصل : پیمون کوچک ، به طول چهارده گره و معادل ۹۳ سانتیمتر ؛ پیمون بزرگ ، به طول هیجده گره و معادل صدوبیست سانتیمتر .

معماری ایرانی

از سوی دیگر ، وسیله اندازه گیری ابعاد ، گز بوده است :

هر گز معماری معادل ۰۶۶۶/۱ متر است و اجزاء گز عبارتند از :

نیم گز : هشت گره و معادل ۳۳۳/۵۳ سانتیمتر

چارک : چهار گره ومعادل ۶۶/۲۶ سانتی متر است ،

گره : معادل ۶۶/۶ سانتیمتر ،

بهر : برابر نیم گره معادل ۳۳/۳ سانتی متر

مو : معماری  و یا ۸/۱ بهر است ولی در معماری مصرف ندارد ابعاد مشروحه ذیل در ساختمان و کارهای معماری و عمرانی مورد استفاده خاص و عام داشته اند :

الف – برابریهای سر راست تصادفی متر یک :

۳ گره معادل ۲۰ سانتیمتر

۶ گره معادل با ۴۰ سانتیمتر

۹ گره معادل ۶۰ سانتیمتر

۱۲ گره معادل ۸۰ سانتیمتر ( سه چارک )

۱۵ گره معادل ۱۰۰ سانتیمتر

۱۸ گره معادل ۱۲۰ سانتیمتر

۲۴ گره معادل ۱۶۰ سانتیمتر ( یگ گزونیم )

۳۰ گره معادل ۲۰۰ سانتیمتر

ب- ابعاد در نظام پیمون کوچک :

۱۴ گره معادل ۹۳ سانتیمتر           عرض در پیمون کوچک

۲ گره معادل ۳/۱۳ سانتیمتر              تابش بند

۹گره معادل ۶۰ سانتیمتر                  قطر دیوار (۱)

۲۸ گره معادل ۱۸۷ سانتیمتر                ارتفاع در

۹ گره معادل ۶۰ سانتیمتر                   ارتفاع روزن (۲)

۲ گز معادل ۱۳/۲ متر                         جبهه دو دری

۳ گز معادل ۲/۳ متر                          جبهه سه دری

۵ گز معادل ۳۳/۵ متر                        جبهه پنج دری

ج – ابعاد در نظام پیمون بزرگ :

۱۸ گره معادل ۱۲۰ سانتیمتر             عرض در ( پیمون بزرگ )

۴ گره معادل ۶/۲۶ سانتیمتر                  تابش بند

۱۱ گره معادل ۷۳ سانتیمتر                     قطر دیوار

۳۰ گره معادل ۲۰۰ سانتیمتر                   ارتفاع در

۹ گره معادل ۶۰ سانتیمتر                        ارتفاع روزن

۲ گز و ۱۲ گره معادل ۹۳/۲ متر                  جبهه دودری

۴ گز و ۲ گره معادل ۴۰/۴ متر                    جبهه سه دری

معماری ایرانی

و اما دلایل استفاده از پیمون به شرح زیر بود:
۱-کاهش گوناگونی اندازه‌ها
۲-آسانی در چیدن و ساختن بدون اینکه نیازی به در آوردن اندازه‌ها و همساز کردن اندام‌ها باهم باشد.

پیمون بندی زمانی بدست می‌آید که همه بخش‌ها و اندام‌های یک ساختمان مضرب یا کسری از یک اندازه باشد.که این انداز راپیمون می‌نامند؛بهره گیری از پیمون پیشینه‌ای کهن دارد .در روزگاران کهن این روش شناخته شده بوده و نه تنها برای هماهنگ کردن اندام ه که برای پدید آوردن زیبایی و تناسب نیز به کار می‌رفته؛یونانی‌ها و رومیان باستان ،ستون‌ها یا قطر ستون را در بیندای ۳/۱از زمین برای پیمون می‌کردند و دیگر اندازه‌ها بر اساس آن بدست میامده و بخش‌های کوچک‌تر آن را پارتی میناند.در ژاپن از پیمون به نام شاه کو بهره گیری می‌کردند که از چین گرفته شده و نزدیک به یک گام یا فوت می‌باشد؛پیمون دیگر آن‌ها کمپ بوده سامن دهی شبکه‌ای بر پایه کمپ نخست بر پایه‌ی اندازه‌ی حسی رهایی به نام تا تامی بوده که در ژاپن همچون کفپوش به کار رفته و هر تا تامی به اندازه دو آدم نشسته یا یک آدم خوابیده بوده است.

1 دیدگاه در “نیارش یکی از اصول معماری ایرانی

  • خرداد ۲۸, ۱۳۹۴ در ۱۲:۵۷ ب.ظ
    Permalink

    باسلام
    اطلاعات اصیل فرهنگی که از ذائقه مهندسان این مرز و بوم که روزگاری امپراطوری علم اندازه شناسی را در جهان حاکم بوده اند در این مقاله مشاهده کردم نیاکان ما این علم را بوجود آوردند و ما در مقابل احیا و اشاعه آن جملگی دست به فراموشی آن زدیم بقول مولای متقیان علی ( ع) علم خود را به جهل و یقین خود را به شک تبدیل کردیم آیا ما مردم زیان کاری نیستیم امید هست روزی سیستم اندازه گیری ایرانی -اسلامی جای واقعی خود را باز یابد و جایگزین سیستم گنگ و اصم و تقریبی غربی گردد . انشاالله به امید آن روز …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


*

Real Time Web Analytics